De Vier Nobele Waarheden
cattāri ariyasaccāni
De meest gebruikelijke samenvatting van de hele Leer is die volgens de Vier Nobele Waarheden.
1 – Er is lijden in alles.
2 – De oorzaak van het lijden
3 – De opheffing van het lijden
4 – Het pad naar de opheffing van het lijden
Met de opsomming op deze manier presenteert de Boeddha zich als heelmeester. Het is precies de wijze waarop een ayurvedische dokter een diagnose en voorschrift gegeven zou hebben, namelijk symptoon - oorzaak
- prognose - genezing. De hele Leer is af te leiden uit deze Vier Waarheden, als dus de Verhandeling over het In Beweging zetten van het Wiel van Waarheid. (dhammacakkappavatanasutta, SN 56.11) Deze betrekkelijk korte verhandeling behandelt de Middenweg in combinatie met de Vier Waarheden. Het is interessant om op te merken dat de Boeddha terminologie gebruikte die voor zijn toehoorders direct begrijpelijk is geweest.
De Nederlandse vertaling kan geen recht doen aan wat werkelijk is gezegd: "sabbe saṅkhāra dukkha." Sabbe betekent gewoon 'alle'. Het woord saṅkhāra betekent hier zoiets als 'geconditioneerde fenomenen'. Het wordt ook wel eens uitgedrukt als 'formaties'.
Het komt ruwweg neer op alles wat ontstaat door oorzaken of condities. (saṅkhāra betekent hier iets anders dan in saṅkhāra khāṇḍa, waar het voor 'wilsacties' staat.) Letterlijk betekent het 'dat wat bij elkaar is gebracht (tot een geheel)' of 'dat wat bij elkaar brengt'. De Boeddha doelt hier niet op de werkelijkheid zoals die is maar op de door mensen gemaakte indeling in concepten, die wij abusievelijk aanzien voor bestaande dingen. De term verwijst naar alle dingen die - in onze visies
- ontstaan en legt er meteen de nadruk op dat die dingen slechts tijdelijk zijn. Ze ontstaan door oorzaken en vergaan ook weer door oorzaken. Zie anicca. saṅkhāra
Binnen het stramien van het . wordt 'juiste/volkomen visie' gedefinieerd als het doorgronden van de Vier Nobele Waarheden. Het gaat hier dan niet om (alleen) een intellectueel begrijpen maar om een realisatie van binnenuit. De vierde Nobele Waarheid is niets anders dan hetNobele Achtvoudige Pad.
Het woord dukkha betekent niet 'lijden'. De betekenis is veel breder dan dat. Een betere, hoewel onhandige, vertaling zou zoiets als niet-tot-tevredenheid-stemmend zijn. Dukkha is geen zelfstandig naam woord, maar een bijvoegelijk naamwoord. De saṅkhāra zijn dus niet lijden, ze hebben het karakter van leedvol zijn. Of, positiever uitgedrukt, geen enkel geconditioneerd fenomeen leidt tot bestendig en volkomen geluk.
Zo verwijzen de Leer (dhamma) en de Discipline (vinaya) over en weer naar elkaar. Zie ook de Boeddha.
Bij elke Nobele Waarheid hoort een taak. De eerste Waarheid moet begrepen worden, de tweede moet verlaten worden, de derde moet direct ervaren worden en de vierde moet ontwikkeld worden. Zie de eerste toespraak die de Boeddha gehouden heeft na zijn Verlichting, de Toespraak over het in Beweging zetten van het Wiel van de Leer. dhammacakkappavattana sutta (SN 56.11)