'middenweg' komt hier uit.
Het Nobele Achtvoudige Pad
ariyo aṭṭhaṅgiko maggo
‘Dit, monniken, is de edele waarheid van de Weg die leidt naar de Opheffing van Lijden: Het is simpelweg het Nobele Achtvoudige Pad namelijk: juist inzicht, juiste intentie, juiste spraak, juist handelen, juiste wijze van levensonderhoud, juiste inzet, juist aandachtig zijn, juiste concentratie.’ - dhammacakkappavattana sutta (SN 56.11)
Wat je ook gelooft of vindt van het gigantische geheel aan boeddhistische ideeën en concepten, tot welke stroming of school je ook behoort, het Nobele Achtvoudige Pad zal je altijd delen met alle anderen. In de duizenden en duizenden toespraken die de Boeddha gehouden heeft kwam hij keer op keer terug op het pad, steeds weer uitgedrukt voor weer anderen met net andere bewoordingen. Het blijft de absolute kern van de boeddhistische oefening.
Het Nobele Achtvoudige Pad is een oefenprogramma voor de hele mens waarmee langzamerhand het lijden verlaten, losgelaten, kan worden net zolang tot het eindpunt is bereikt. Volgens de traditie kost dit vele levens. Het kan ook snel. De vier Edele Waarheden hebben allemaal een taak die eraan verbonden is: het lijden moet begrepen worden, de oorzaken moeten verlaten worden, de opheffing van het lijden moet verwezenlijkt worden en het pad moet ontwikkeld worden.
De acht stappen op het Pad:
- Volkomen inzicht/visie
- Volkomen intentie
- Volkomen spraak
- Volkomen handelen
- Volkomen wijze van levensonderhoud
- Volkomen toewijding
- Volkomen gewaarzijn
- Volkomen concentratie/stilte
Zie voor meer details de Onderdelen van het Nobele Achtvoudige Pad.
Deze acht worden ook wel in drieën samengevat als een training in moraal, concentratie en inzicht of wijsheid. Ze hoeven niet op volgorde te worden behandeld. Ze versterken elkaar en kunnen dus goed tegelijk beoefend te worden. Toch heeft het zin om te beginnen met je leven moreel gezien op orde te hebben. Dit maakt het een stuk makkelijker om goed te oefenen met de rest. Het betekent dus ook dat mediteren alleen niet echt een boeddhistische methode is. Meditatie in deze zin is meer dan elke dag even een half uur uit de rat race stappen om een beetje bij te tanken en dan weer gewoon op de oude voet verder te gaan. Het is integraal onderdeel van het trainingsprogramma dat ook moreel hoogstaand leven en andere oefeningen omvat.
Alle acht onderdelen zijn weer opgesplitst in drie of meer subonderdelen. Boeddhisme is op een bepaalde manier echt een geloof van lijstjes. Er zijn duizelingwekkend veel concepten en lijsten daarvan. Dit zijn echter niks anders dan steeds weer nieuwe pogingen om de kern van het verhaal nog eens duidelijk te maken. De ene mens reageert goed op deze manier van uitdrukken en de andere weer op een andere manier. De Boeddha wist dat.
Het aardige is dat de mens die zich richt op mildheid, wijsheid en compassie eigenlijk al automatisch op de goede weg komt. De Boeddha vertelde desgevraagd dat aanhangers van andere geloven (atheïsten had je toen denk ik niet) heel ver konden komen in hun spirituele ontwikkeling. In elke leer waarin het Nobele Achtvoudige Pad – in welke bewoordingen dan ook – onderwezen wordt, vindt je verlichte personen.
Praktisch oefenen
Het Nobele Achtvoudige Pad is een mooi instrument om mee te oefenen.
Iedere mens begint met een beetje inzicht, niemand heeft alleen volkomen
verkeerde intenties en iedereen spreekt wel eens op volkomen wijze. Het
hoeft niet allemaal ineens. Het is daarom aardig te weten dat de stappen
op het Pad verschillende betekenissen kunnen hebben voor verschillende
mensen. In alle gevallen is er echter een juiste definitie, gegeven in
de suttapiṭaka. Die definities kunnen enorm esoterisch overkomen of
verschrikkelijk veeleisend zijn. Als we bedenken dat iedereen die er
echt aan voldoet een Verlicht wezen is, een
arahant, dan weten we dat we niet nu al falen als
we er moeite mee hebben. Boeddhisme, is mijn oprechte mening, is een
training en geen examen. De definities geven wel mooi inkijkjes in hoe
het geheel samenwerkt. Juiste visie of volkomen inzicht is sammādiṭṭhi
in het Pāḷi en wordt gedefinieerd als het volkomen doorgronden van de
Vier Nobele Waarheden. De Vierde
Nobele Waarheid is echter.. het Nobele Achtvoudige Pad. De discipline is
zo vervat in de Leer en omgekeerd, beide kunnen niet zonder elkaar en
versterken de ander.
Er is veel te doen over het Nobele Achtvoudige Pad en voor een flink gedeelte ligt dit aan het taalgebruik. Pāḷi is een verschrikkelijk oude taal met een grammatica die flink verschilt van de onze. Feitelijk heette de taal zelfs geen pāḷi – pāḷi is het woord dat ‘taal’ betekent. Wat we nu aantreffen in de canon is een vorm van Magadhan, uit de Prakrit-taalfamilie waartoe Sanskriet ook behoort. Er zijn duidelijke tekenen van redactie en aanpassingen te herkennen hier en daar, waaronder in de wereldberoemde mettā sutta.
Dit leidt soms tot verschillen van inzicht. De term ariya-sacca kan ‘nobele waarheid’ betekenen maar ook ‘waarheid van de nobele(n)’ of ‘waarheid voor een nobele’. De traditionele commentaren noemen de eerste mogelijkheid alleen onderaan de lijst, als ze die al noemen. Het is lastig te achterhalen wat de Boeddha exact bedoeld heeft. Ervaring met de teksten leert dat hij mogelijk doelbewust ambivalent was. Dit lijkt het geval te zijn. Het gebeurt met grote regelmaat dat woorden die in de culturele achtergrond bekend waren in de sutta’s een technische of toegepaste betekenis krijgen. Sanskriet levert ongeveer dezelfde uitdagingen op. Dit maakt het verschrikkelijk gevaarlijk om discussies te voeren op grond van losse citaten, zeker als daar het eigen gelijk mee behaald zou moeten worden. Dat is geen goede boeddhistische manier van doen.
In navolging van Anagārika Govinda gebruik ik het woord 'volkomen' om het pāḷi woord sammā te vertalen. Ik vind het wat beter dan 'juist'. Engelse vertalingen spreken meestal van Right en ook niet van Correct en die connotatie heeft 'juist' wel. De gebruikelijke vertaling van de laatste stap is 'juiste/volkomen concentratie' maar dit kan het verkeerde beeld geven. Ajahn Brahmavamso, bijvoorbeeld, ontkent zelfs dat het om concentratie gaat. Het moet stilte zijn. Persoonlijk zou ik samādhilieververtalen als 'eenpuntigheid'.
In deze introductie ga ik niet verder in op de subtiliteiten en onderlinge verbanden in het Pad. Gek genoeg wordt dit door ervaren boeddhisten vaak als basiskennis gezien. Zij houden zich liever bezig met wat ze zien als hogere leer. Ik ben er echter van overtuigd dat steeds weer terugkeren naar de basis om dan te begrijpen dat de betekenis voor jou veranderd is, gegroeid, uitermate nuttig is.