Nibbāna komt hier uit.
Verlichting
De Verlichting is één van de meest raadselachtige begrippen die er zijn in boeddhistische context. Om te beginnen is dit een Westers woord. Het Pāli gebruikt nibbāna maar ook het woord bodhi, wat ontwaakt of ontwaken betekent. Zeker is dat er flink wat Westerse noties kleven aan dit begrip zoals het in Europa wordt beleefd. Enerzijds denkt men dat het al dan niet zuivere gebruik van de Rede de ware aard van de dingen verklaart, wat meer Verlichtingsdenken is dan denken over Verlichting. Anderzijds heeft New Age-denken ons ideeën als zelfverwerkelijking en intuïtief de werkelijkheid kennen gebracht. Beide varianten doen geen recht aan wat de Boeddha zegt over nibbāna, beter bekend in de Sanskriet-variant nirvāņa.
Nibbāna is het eindpunt van het Nobele Achtvoudige Pad en komt overeen met het volkomen doorgronden van de Vier Nobele Waarheden. Het woord doorgronden moet verwijzen naar meer dan alleen intellectueel begrijpen en daarnaast van binnenuit realiseren wat het is. Dit lijkt wollig maar is een essentieel punt: het werkelijke begrip komt vóór er woorden aan te pas komen. De (vele) woorden die we lezen en spreken doen niets anders dan ons op het juiste pad proberen te brengen.
Wat het exact inhoudt Verlicht te zijn is en blijft onderwerp van werkelijk indrukwekkende speculatie en discussie. De boeddhistische geschriften zeggen er heel wat over, op flink verschillende wijze. Feit is wel dat iedereen die dichtbij de Verlichting is zich bepaalde vragen al niet meer stelt. Een vraag als "Is nibbāna voor mij gegarandeerd?" vooronderstelt dat er een ik, mij of mijn is waarop nibbāna van toepassing is. Dat is niet zo. Het is onbekend hoeveel Verlichte mensen er zijn en hoeveel mensen er zijn die één van de eerste drie graden van heiligheid hebben bereikt. Zeker is dat als dat niet voor ons geldt, we ons ook geen zorgen hoeven te maken over wat exact Verlichting is. Dat komt wel. Wat het ook is, de manier van oefenen die nodig is, verandert toch niet. Voel je weerstand tegen deze vraag laten liggen? Mooi! Dat is het ego dat zich verzet en roept 'maar ik dan?!'
De Ontwaakte Boeddha
Het woord 'boeddha' wordt vaak vertaald als verlicht maar de stam bodhi verwijst naar ontwaken. In mei 2019 vieren we met Vesak dat het 2563 jaar geleden is dat de Boeddha ontwaakte. Afhankelijk van de traditie vieren boeddhisten meteen ook de geboorte en zijn dood (pari nibbāna) maar zonder die ontwaking hadden we niets geweten van het geheel. Ontwaken is een metafoor voor verlichting: als we daadwerkelijk wakker worden dan zien we dat dingen impermanent, veranderlijk en een bron van lijden zijn. Hoe kan het anders dat we verrast zijn of zelfs geschrokken als dingen anders gebeuren dan we hadden verwacht? Voortdurende verandering is misschien de enige constante in het universum en dat is maar goed ook. Als er één ding absoluut hetzelfde zou blijven dan zou al het andere ook zo moeten blijven. Verandering maakt ontwikkeling mogelijk. Let op: dingen zijn niet vanuit hun aard vol van lijden. Ze brengen ons leed omdat wij ons er mee vereenzelvigen, ze van ons proberen te maken en vast willen houden, of juist van ons af stoten. Wie dit werkelijk begrijpt, wie wakker is geworden die houdt zich niet meer bezig met wat nibbāna precies is - inhoudt voor mij! - of wat in een volgend leven gebeurt.