Dukkha

Dukkha is één van de  tilakkhaṇa, de Drie Karakteristieken van Bestaan. Het begrip dukkha is vooral bekend uit de eerste Nobele Waarheid: "sabbe saṅkhāra dukkha", alle geconditioneerde dingen kennen lijden. De tekst mag niet vertaald worden als 'alles is lijden'. Dat is ten eerste fout en ten tweede echt onzin. Er is veel geluk en plezier in de wereld aanwezig. Wat eerder bedoeld wordt is dat elke gebeurtenis, zelfs elk idee, hoe gelukkig en fantastisch ook, altijd wel iets van lijden kent. Dat lijden kan verschrikkelijk zwaar zijn of uiterst subtiel of zelfs nog niet eens aanwezig. In dat geval is er sprake van 'de schaduw van lijden'. Ook dit valt onder dukkha.

Eén van de commentatoren drukt het zo uit: als lijden gelijk is aan felrood dan is dukkha... het hele concept van kleur. Het is een uiterst veelzijdig en subtiel concept. Er is dukkha aanwezig in de meest verfijnde, diepe stadia van meditatie die gekenmerkt worden door fantastische gelukzaligheid. Alleen de arahant, de Verlichte mens, heeft afscheid genomen van alle dukkha omdat dit op hem of haar niet meer van toepassing is. Verlichte wezens, dus ook de Boeddha, kennen niet meer de illusie van een vaststaand 'ik' dat iets zou kunnen overkomen. Zie verder het artikel over Verlichting, nibbāna.

Het is belangrijk te bedenken dat dukkha geen eigen intrinsiek bestaan heeft. Het is een eigenschap van alle  saṅkhāra alleen daarom dat wij, met onze nog bezoedelde geest, de werkelijkheid indelen en op ons 'zelf' betrekken. Voor de arahant geldt dat deze geen bezoedelingen meer kent, zelfs niet latent, en op zich wel (lichamelijke) pijn kent maar geen lijden. Het is deze heldere, niet vertroebelde kijk op de wereld zoals die daadwerkelijk is wat de Verlichting de doodloze staat maakt. Zie vooral ook het belangrijk leerstuk Afhankelijk Ontstaan, dat geboorte en dood behandelt. Zoals Ujukarin het uitdrukt in het Boeddhistisch Dagblad van 21 juni 2019: "Lijden (dukkha) moet je niet direct proberen te attaqueren en verminderen. Het is een diepgeworteld te veel waarde hechten aan samsarische dingen die voorbij zullen gaan."