Mindfulness
Het woord mindfulness is een poging om in het Engels op een populaire, toegankelijke manier het begrip 'sāti' uit te drukken. Het maakt als zevende stap onderdeel uit van het Nobele Achtvoudige Pad als sammā-sati, 'juiste of volkomen aandacht/indachtigheid'. In het Westen is mindfulness vooral bekend van de cursussen die erin worden gegeven. Er lijken wel net zoveel interpretaties als cursussen zijn. Eén ding is zeker: mindfulness is niet 'even uit de mallemolen stappen om dan verkwikt verder te gaan' (met diezelfde mallemolen). Mindfulness moet, tenminste boeddhistisch gezien, begrepen worden als onderdeel van het Pad. Dat wil zeggen dat het om te beginnen niet het karakter heeft van een verbod of iets dat je afgeraden wordt. Het is een positieve tip over hoe te handelen of te leven. Zie voor de technische uitwerking het artikel over het Nobele Achtvoudige Pad.
Een opmerking over het pāḷi woord sāti: sāti is niet hetzelfde als mindfulness, hoewel het er wel mee te maken heeft. Mindfulness verwijst naar een open, milde, niet-oordelende houding tegenover alles en iedereen - wat ik ooit bij mijn eerste cursus leerde - of iets van dien aard. Mindfulness is in boeddhistische kringen in gebruik als vertaling van sāti maar heeft niets te maken met die eigenschappen, hoe mooi ze ook zijn. Je kunt mindfulness-meditatie doen maar geen sāti-meditatie. (Je kunt wel mediteren om sāti tot stand te brengen: satipaṭṭhāna, de vestiging van indachtigheid. Letterlijk betekent sāti gewoon 'geheugen' maar het wordt gebruikt in een vaste uitdrukking 'sato sampajāno', ik zou zeggen 'opmerkzaam en attent'. Kortgezegd moet sāti betekenen dat je je meditatie-object in gedachten kan houden of, als je het kwijt raakt, er vlot naar terug kan keren. De bekende mahāsatipaṭṭhāna sutta vertelt er uitgebreid over. De vier satipaṭṭhāna's echter kunnen weer wel het best beoefend worden met de voor mindfulness zo kenmerkende milde, open, niet-oordelende houding.
Seculiere mindfulness is zeer goed mogelijk en draagt niet het religieuze karakter van het streven naar Verlichting maar wordt wel gekenmerkt door dezelfde aanwezigheid in het hier-en-nu. De les die we allemaal, boeddhistisch of niet, toch wel moeten leren is dat gedachten en emoties niet veroordeeld of weggedrukt moeten worden en aan de andere kant ook niet nodeloos bezig gehouden horen te worden. Gedachten, emoties en gevoelens zijn geen feiten. Ze komen, hebben hun moment in onze aandacht, ontwikkelen zich en verdwijnen weer.
Jon Kabat-Zinn heeft mindfulness naar het Westen, specifiek de VS, gebracht en ingezet in de Stress Reduction Clinic van het gezondheidscentrum van de universiteit van Massachusetts, waaraan hij als hoogleraar was verbonden. Van hem is deze uitspraak: " Mindfulness is the awareness that arises from paying attention on purpose, in the present moment, non-judgmentally, in the service of self-understanding, wisdom, and compassion.”
Een kortere uitleg van B. Alan Wallace, Amerikaans schrijver, boeddholoog en tibetoloog : “Attending continuously to a chosen object, without forgetfulness or distraction.”
Mindfulness is dit proces laten gebeuren en langzamerhand steeds minder afgeleid worden. Mindfulness is in het ideale geval een open, milde, niet oordelende aandacht voor alles, in en om het eigen lichaam en de eigen geest. Dit houdt ons automatisch in het hier-en-nu omdat we opwellingen niet belonen of bestraffen door er als een speeltje mee bezig te gaan. Ze mogen zijn en ze mogen gaan. Net als bij meditatie is dit geen oefening die je alleen op een kussen of op een matje doet: het hele leven zou eigenlijk mindful moeten zijn. De formele oefening is leuk voor in het begin en voor tussendoor.
Dit klinkt misschien enorm wollig maar het is een praktische oefening die praktische voordelen en gevolgen heeft. Dat je er op een emotioneel niveau op den duur ook nog gelukkiger van wordt is mooi meegenomen. Wat we doen bij mindfulness is elke indruk of sensatie die onze geest bereikt beschouwen. Tijdens mindfulness-oefening doen we er verder niks mee, als het even lukt. We bekijken de indruk zonder er een oordeel over of een gevoel bij te hebben en we doen dat op milde wijze. Die positieve grondhouding is zeer belangrijk: anders zou je volledig mindful de vreselijkste dingen kunnen doen. De Australische monnik ajahn Brahmavamso spreekt daarom wel van 'kindfulness'.
De volgende indruk dient zich vanzelf wel aan en ook die beschouwen we alleen maar, mild, open en niet-oordelend. In de praktijk lukt dit trouwens bijna niemand; er treedt altijd wel ergens wrevel op, of zelfs echte ergernis, schaamte, gedachten over de indruk en zo voort en zo voort. Pas als we eens een keer een beetje tot rust komen merken we hoe druk onze geest eigenlijk is. De truc om nu uit te halen is over te stappen: het is blijkbaar niet gelukt om perfect mindful te zijn over die ene indruk en we vinden er wat van. Laten we dan nu mindful zijn daarover, over dat gevoel of die gedachte. Stap desnoods weer over en weer, net zo lang tot we rustig, mild, open en niet-oordelend kunnen kijken naar wat er op dat moment ook maar is. Dit kan op een matje maar ook op een stoel. Dat maakt eigenlijk niet zo uit. Wierook, klankschalen en dergelijke zijn ook niet nodig. Of je moet ze prettig vinden om erbij te hebben, natuurlijk.
Mindfulness blijft nogal zweven als het alleen maar in het klasje wordt geoefend. Gelukkig zit het leven vol met mogelijkheden om mindful te zijn. Een favoriet voorbeeld is het rode verkeerslicht. Wachten moet je toch. Wacht daarom volkomen neutraal, mild, open, niet-oordelend. Het wordt vanzelf weer een keer groen en dan ga je verder. Je kunt mindful aardappels schillen en de vaat doen, mindful boodschappen doen en mindful hardlopen.
Langzaamaan merkt je geest dat het niet overal iets van hoeft te vinden. Dat is een grote bevrijding! Niet alles heeft meer een stortvloed aan gedachten en gevoelens tot gevolg. Je kunt iets laten passeren zonder je er mat bij te voelen. Je kunt drukte om je heen beter verdragen omdat je het gewoon laat zijn wat het is zonder er steeds met je geest tegen te duwen. Dit zal best een tijd duren en ook lang niet altijd werken. Toch gaat het steeds beter. Heel boeddhistisch hebben we eigenlijk niks geleerd, geen extra vaardigheid opgedaan. We hebben enkel iets laten varen: de plicht om overal op te reageren en overal iets van te vinden.
Er zijn verschillende mindfulness oefeningen te vinden. Mindfulness is echter iets anders dan meditatie. Meditatie is een formele breintraining met allerlei technieken. Mindfulness is niks anders dan die milde, open, niet-oordelende aandacht voor alles. Wie wil weten hoe de Boeddha meditatie beschrijft kan de mahasatipatthana sutta lezen, de Toespraak over de Vestiging van Aandacht.